مەشھۇر ئىسلاھاتچى ئابدۇقادىر داموللامنى ئەسلەيمەن

 

ئابدۇرېھىم غېنى ئۇيغۇر

ئالىملار ئۆز ئىلمىنى ئەتراپقا رىياسىز تارقاتسا، ئۇلارنىڭ ھەربىر لەۋزىدىن قەنىت-شىكەر تامسا، ئالەم نۇرغا تۇلۇپ زاماننىڭ قاراڭغۇسى يۇرۇيتى.

بۇ غەپلەت زامانى ئەمەس، ئويغىنىش زامانىدۇر

ئابدۇقادىر داموللام ھىكىمەتلىرىدىن

 

بۈگۈن 8-ئاينىڭ 14-كۈنى ئۇيغۇر يېقىنى زامان تارىخدىكى مەشھۇر دىنىي ئالىم، ئۈزىنىڭ جەدىتىچىلىك ئىدىيسى بىلەن ئۇيغۇر يېڭى مائارىپىغا ئاساس سالغۇچى مەرىپەتچى،ئۈزىنىڭ دۆلەتچىلىك ئىدىيسى بىلەن ئۇيغۇرلارنىڭ ئىجتىمائىي ھاياتىغا كۈچلۈك تەسىر كۆرسەتكەن مەشھۇر ئىسلاھاتچى ئابدۇقادىر داموللام قەتلى قىلىنغان كۈندۈر. ئابدۇقادىر داموللامنىڭ قەتلى قىلىنىشى ئۇيغۇر يېقىنقى زامان تارىخدىكى ئەڭ زور يۇقىتىش.

ئابدۇقادىر داموللام 1862-يىلى ئاتۇشنىڭ مەشھەت يەنى  قاراخانىيلار خاقانلىرى ئارىسىدا تۇنجى قېتىم ئىسلام دىنىنى قوبۇل قىلغان خاقان – سۇتۇق بۇغراخان ۋە ئۇنىڭ ئۇستازى ئەبۇ نەسىر سامانىي دەپنە قىلىنغان مەشھۇر جايدا ئابدۇلۋارىس ئىسىملىك پەرىپەتپەرۋەر كىشنىڭ ئائىلسىدە دۇنياغا كەلگەن.

                                                                     

ئابدۇقادىر داموللام باشلانغۇچ مەلۇماتىنى مەشھەتىكى <<ھەزىرتى سۇلتانىيە>> مەدىرىستە ئالغان. 15 يېشىدا قەشقەردىكى ئالى بىلىم يۇرتى بولغان خانلىق مەدىرىسكە ئوقۇغان ۋە تېخمۇ يۇقىرى ئوقۇش ئۈچۈن  بۇخاراغا بېرىپ بىر قانچە يىل ئىلىم تەھسىل قىلغان. بۇخارادىكى ۋاقىتلىرىدا ئىسلام دۇنياسىدىكى بۈيۈك ئالىملاردىن ئىبنى تەيمىيە، ئىبنى قەيۇم جەۋزىيى، جامالىدىن ئافغانى، ۋە شەيىخ مۇھەممەد قاتارلىق ئالىملارنىڭ ئەسەرلىرىنى چۇڭقۇر تەتقىق قىلغان. بۇخارادىكى جەدىچىلىك مائارىپى ئۇنىڭ ئىدىيسىگە كۈچلۈك تەسىر قىلغان. 1900-يىللارنىڭ باشلىرىدا بۇخارادىكى ئوقۇشىنى تاماملاپ قەشقەرگە قايتىپ كىلىپ بىر مەزگىل مۇددەرسىلىك قىلغان. 1906-يىلى ھەج قىلىش نىيتى بىلەن سەئۇدى ئەرەبىستانغا بارغان. ھەج پەرىزنى ئادا قىلىپ بولغاندىن كىيىن دۇنيا سىياسى ۋەزىيتىنى كۈزتىش ئۈچۈن ئىستانبۇلغا ئاندىن مىسىرغا بارغان. مىسردىكى ۋاقتىدا داڭلىق مۇتەپپەككۇر ،ئىسلام ئالىمى، سىياسەتچى شەيخ رەشىد رىزا، << ئەللىۋا >> گېزىتىنىڭ قۇرغۇچىسى سىياسەتچى، يازغۇچى ۋە گېزىتچى مۇستاپا كامىل پاشا قاتارلىق زاتلار بىلەن كۈرشۈپ شەرقى تۈركىستاننىڭ ۋەزىيتى ۋە ئۇيغۇر خەلقىنىڭ ئەھۋالىنى تۇنۇشتۇرۇپ ئۆز-ئارا پىكىر ئالماشتۇرغان. ئابدۇقادىر داموللام پىكىرى ئۆتكۈر،بىلىمي مول، ۋەتەن، مىللەت ئالدىدىكى مەسئۇلىيەت تۇيغۇسى كۈچلۈك كىشى بۇلۇش سۈپتى بىلەن ھەرقايسى ئەللەردىكى تەرەققى پەرۋەر كىشلەر، ئىسلاھاتچىلار بىلەن چۇڭقۇر مۇناسىۋەت شەكىللەندۈرگەن بۇلۇپ ئۈزىنىڭ ئىسلاھات نىيتى بولغان جەدىچىلىك مەكتەپلەرنى ئېچىش ئارزۇسىنى ئەمەلگە ئاشۇرۇش ئۈچۈن قەشقەرگە قايتىپ كەلگەن. ئۇنىڭ جەدىچىلىك ئىدىيسى ھەققىدىكى نۇتۇقلىرى قەشقەردىكى ئۇچىغا چىققان مۇتەسسىپلەرنىڭ قارشىلقىغا ئۇچۇرراپ چەتكە قېقىلىپ يىتىم قالدۇرۇلغان. نەتىنجىدە ئابدۇقادىر داموللام قەشقەردە تۇرالماي 1909-يىلى يەنە قوقان، تاشكەنىت، بۇخارا تەرەپلەرگە چىقىپ بىرمەزگىل ئوتتۇرا ئاسىيا ئىسلاھاتچىلىرىنىڭ جەدىچىلىك ھەركەتلىرى بىلەن شۇغۇللانغاچ << جەۋاھىرۇل-ھىقان>>، << مىفىتاھۇل-ئەدەپ>> قاتارلىق كىتابلارنى يېزىپ نەشىر قىلدۇرپلا قالماي گېزىتلاردا بىر قىسىم ماقاللارنى يېزىپ كۈچلۈك تەسىر قوزغاپ ئۈزىنىڭ نۇپۇزىنى تىكلىگەن. ئابدۇقادىر داموللام 1911-يىلى ئالمۇتا ئارقىلىق غۇلجا شەھىرىگە كەلگەن. غۇلجا تەرەققىيات ۋە يېڭىچە مائارىپنى يولغا قۇيۇش جەھەتتە شەرقى تۈركىستاندىكى شەھەرلەرنىڭ ئالدى ئىدى. بۇ يىللاردا غۇلجىدا ئاكا-ئۇكا مۇسابايۇفلار ئاچقان يېڭىچە مەكتەپلەر بار ئىدى. ئابدۇقادىر داموللام ئۈزىنىڭ جەدىچىلىك پىكىر بۇيچە بۇ مەكتەپلەرگە دىن بىلەن پەننى بىرلەشتۈررۈپ ئوقۇتۇش پىكىرنى ئوتتۇرغا قۇيۇپ <<ئۇسۇلى جەدىت نىڭ ئەنئەنۋى ئوقۇتۇش ئۇسۇلى دىن كۆپ ئىلغار ھەم ئۈنۈملۈك ئىكەنلىكىنى چۈشەندۈرىدۇ. غۇلجىدا بىر مەزگىل تۇرۇپ ئۈزى بىلەن پىكىرداش كىشلەر بىلەن تۇنۇشۇپ چىقىدۇ ۋە سىياسى ۋەزىيە ھەققىدە كۆپلەپ پىكىر ئالماشتۇردۇ. 1912-يىلى ئابدۇقادىر داموللام ئۈزىنىڭ جەدىچىلىك ئىدىيسىنى قەشقەردىمۇ جانلاندۇرۇش مەقسىتىدە قەشقەرگە يىتىپ كىلىپ ئىشنى ئالدى بىلەن مائارىپتىن باشلاپ ئوقۇتۇش ئۇسۇلى، ئوقۇتۇش مەزمۇنى ۋە ئوقۇتۇش ماتېرىياللىرى ھەققىدە بىر يۈرۈش ئىسلاھاتلارنى ئېلىپ بارماقچى بۇلىدۇ. قەشقەرنىڭ شۆھرىتى گەرچە تارىختا ئىلىم-مەرىپەت سۈپتىدە دۇنياغا تۇنۇلغان بولسىمۇ كىيىنكى كۈنلەرگە كەلگەندە جاھالەت تۇمانلىرى قاپلىغان بۇ قەشقەر زىمىندا تاجاۋۇزچى مەنچىڭ ھاكىميتىنىڭ زۇلمى ئاستىدا خارلىنپ نادانلىق، قۇللارچە ئىتائەتمەنلىك ھايات كەچۈرۋاتقان خەلقىنىڭ ئەھۋالىغا قاراپ چەكسىز ئېچىندۇ. ئۇنىڭ شۇڭا جەدىيچىلىك ئىدىيەسى كۈچلۈك قارشىلىقلارغا ئۇچىرايدۇ.

ئابدۇقادىر داموللام 1918-يىلى ئوتتۇرا ئاسىياغا يەنە بىر قېتىم سەپەر قىلىدۇ.بۇ سەپەر جەريانىدا ئۈچ يىلدەك ئوتتۇرا ئاسىيا ئۆلكىللىردە كۈزىتىش، تەتقىق قىلىش ۋە مىللەتنىڭ تەقدىرى ئۈستىدە چۇڭقۇر ئويلىنىش ئىچىدە ئاخىرى 1921-يىلى قەشقەرگە قايتىپ كىلىدۇ. بۇ قېتىم ئۇ قەشقەرەە قايتىپ كەلگەندىن كىيىن ئابدۇقادىر داموللامنىڭ تەسىرى بىلەن يېڭىلىققا تەلپۈنگەن قەشقەر ياشلىرى قەشقەردە << ياش قەشقەرلىكلەر>> نامىدا بىر تۈركۈم جەدىچى روھتىكى زىيالىلار بارلىققا كىلىدۇ. بۇ ئارلقتا ئۈزىنىڭ داڭلىق ئەسىرى << نەسھەتى ئامما>> نى يېزىپ باستۇرۇپ تارقىتىدۇ. بۇ ئەسەر ئىدىيسىنڭ ئىلغارلىقى، تىلنىڭ ئاممىبابلىقى بىلەن ئۇيغۇر ھازىرقى زامان ئىدېلوگىيسى ۋە ئەدەبىيات تارىخدىكى تۈنجى ۋەكىللىك ئەسەر بۇلۇپ بۇ ئەسەرنىڭ تەسىردە كىشلەردە مىللىي ئاڭ ئويغىنىشقا باشلايدۇ. ئۇنىڭ قىسقا ۋاقىت ئىچىدە ئېلىپ بارغان پائالىيەتلىرى ئارقىلىق خەلىق ئىچىدە ئەڭ مۆتىۋەر زاتلاردىن بۇلۇپ تۇنۇلىشقا باشلايدۇ. ئۇنىڭ پائالىيەتلىرىنىڭ تەسىردە قەشقەردە مەنىۋە جەھەتتە جانلىنىش مەنزىرسى پەيدا بۇلىدۇ. ئۇنىڭ زور تىرىشچانلقى ئارقىسدا قەشقەردىلا ئەمەس بەلكى پۈتۈن شەرقى تۈركىستاندا يېڭىچە كەيپىيات بارلىققا كىلىپ كىشلەر ئارسىدا مىللەتچىلىك ئاڭلىرى شەكىللىندۇ. قەشقەردىكى مۇتەسسىپ موللا، قازى، ئەكسىيەتچى يەرلىك ئەمەلدار ئابدۇقادىر داموللامنىڭ باشچىلقىدا ئېلىپ بېرىۋاتقان جەدىچىلىك ھەركىتىگە پۈتۈن كۈچى بىلەن قارشى تۇردۇ.

قەشقەردە شىۋىت خىرىستان دىن تارقاتقۇچىلارنىڭ مۇسۇلمانلار ئارسىدىكى دىن تارقىتىش ھەركىتىگە قارشى 1924-يىلى ئابدۇقادىر داموللام ھەرقايسى مەدىرىسلەردىكى تالىپلارنى تەشكىللەپ كەڭ كۈلەملىك نامايىش ئېلىپ بېرىپ مىسيۇنىرلارنىڭ تەشۋىقات ماتېرىياللىرىنى كۆيدۈرۇپ تاشلىغان، باسما ماشىنىللىرىنى پاچاقلاپ تاشلىغان. بۇ نامايىشتىن قەشقەردىكى ئەنگىلىيە، شىۋېىت، روس كونسۇلخانلىرى قاتتىق بىئارام بولغان. ئۇلار قەشقەر دوتىينى كۈشكۈرتىپ  ئابدۇقادىر داموللام ۋە ئۇنىڭ رەھبەرلىك قىلىۋاتقان يېڭى مائارىپ، ئويغىنىش پائالىيەتلىرىنى تۇسۇشقا ۋە ئۇلارنىڭ ھەركەتلىرىنىڭ ئالدىنى ئېلىشقا بېسىم قىلغان. قەشقەر دوتىينىڭ پۇختا پىلانلىشى بىلەن مۇتەسسىپ، ساتقىن، ئۆز نەپسى ئۈچۈن ئۆز مىللىتىنىڭ تەقدىرى بىلەن ئوينىشىدىغان مۇناپىقلارنىڭ ۋەكىللىرى تەرپىدىن سېتىۋېلىنغان ئەھمەد مەزىن دىگەن قاتىل مەلئۇن شەرقى تۈركىستان يېقىنقى زامان تارىخدىكى مەشھۇر ئىسلاھاتچى، مىللىتىمىزنىڭ سەرخللىرىدىن بىرى بولغان ئابدۇقادىر داموللامنى 1924-يىلى 8-ئاينىڭ 14-كۈنى 62 يېشىدا قەستلەپ پىچاق بىلەن بۇغۇزلاپ ئۆلتۈرىدۇ.

ئابدۇقادىر داموللامنىڭ شېھىت قىلنىشى ئۇيغۇر خەلقى ئۈچۈن ززور بىر يۇقۇتىش بۇلۇپ، بۇ قانلىق ۋەقە پۈتكۈل ئورتا ئاسىيانى زىلزىلگە سالغان. بۇ كۈن ئۇيغۇرلار تارىخدىكى ئەڭ قاباھەتلىك بىر كۈن. بىز بۇ كۇننى ئابدۇقادىر داموللامنى چۇڭقۇر ياد ئىتىش ئىچىدە ئەسلەيمىز ۋە روھىغا دۇئا قىلىمىز.